De meeste echt oude veldnamen zijn niet meer in gebruik in de moderne tijd. De Windervlaes op de Nieuwe Dijk in Gerwen is hierop wel een uitzondering, in ieder geval wat betreft onze streek. Deze naam is herleidbaar vanaf 1381.
Het element ‘vlaas’ kan verklaart worden als een plas, poel of stilstaand water, of een inzinking in het landschap. Vaak is het bij een vlaas dan specifiek zo dat de plas soms droogviel en niet het hele jaar water bevatte. Voorbeelden van een vlaas vinden we bijvoorbeeld aan de rand van de Peel bij Deurne en Liessel genaamd de Ruste vlaas, Koevlaas, Bultvlaas, Klottervlaas en de Treurenbergse Vlaas.
De Windervlaes wordt in de loop der eeuwen op verschillende manieren vernoemd: Windervlaes, Winrixvlaessche, Wiendervlaas, Wijnresvlaesch en Wijnensvlaas. In de direct omgeving lagen ook vennen zoals het Kloosterven en Lisven. En op slechts circa 300 meter lag de Weijerakker. Een weijer kan verschillende betekenissen hebben waaronder een ven of een vijver.
Helaas is gebied rond de Windervlaes in de vorige eeuw ontgrond t.b.v. zandwinning. Hierdoor zijn alle sporen uitgewist van de originele vlaas. Op oude kaaren uit de 20e en 19e eeuw is ook geen vlaas te zien. De Windervlaes zal dus heel klein zijn geweest, of was al gedempt voor de 19e eeuw.
Het akkercomplex waarop de Windervlaes gelegen is noemde men vroeger de Heiakkers of soms ook de Nieuwendijkse akkers, en het zuidelijke gedeelte ervan viel onder het gehucht van de Nieuwe Dijk.
De Nieuwe Dijk zelf ken een lange geschiedenis van bewoning waarover een later artikel nog zal worden geschreven. De huidige boerderijen die nu in de Nieuwe Dijk liggen, komen voort uit een hoeve die ergens rond 1200 gesticht zal zijn. In de middeleeuwse bronnen komt het voor als ‘Novo Aggere’ (Nieuwe Dijk).
Middeleeuwen
De oudste vermeldingen van de Windervlaes zijn te vinden in de cijnsregisters. Hiermee werden landeigenaren verplicht een grondcijns (soort belasting) te betalen. Het feit dat ook de omliggende gronden hierin staan is een aanwijzing dat het akkercomplex in de 13 eeuw is ontgonnen voor de landbouw.
In 1381 wordt Johannes van Engelen genoemd als eigenaar van de ‘Wijnresvlaesch’. Aan de te betalen muntsoort te zien is af te leiden dat dit stuk grond is ontgonnen ergens net na 1250 en een oppervlakte heeft van ongeveer 2,1 hectare.
In 1406 wordt de grond van Johannes van Engelen samengevoegd bij een groter eigendom op naam van de kinderen van Hendrik van Orle. Na 1421 gaat het eigendom van de gronden over op de 4 kinderen van Theo de Rode (van Rooij). Het is onbekend wat de relatie is tussen de familie van Orle en de familie de Rode.
In 1455 wordt de hele cijnsvermelding (inclusief de Windervlaes) opgedeeld in vier delen tussen Hendrik, Wilhelmus en Johannes de Rode en hun zwager Rodolphus van Rijsingen.
Vervolgens in 1498, komt de gehele cijnsvermelding op naam van de weduwe van Johannes de Rode, genaamd Margaretha, en haar twee kinderen.
In 1498 worden de gronden beschreven als Hoghelant (Hoogland), Berendonc, Holebroek (Hoolbroeken), Hoefken (kleine hoeve of boerderij) en de Winrixvlaessche. Het is niet duidelijk of met Berendonc wordt bedoeld het nabij gelegen Heerendonk, maar dat is wel zeer waarschijnlijk. Als dit zou zijn, dan zou dit betekenen dat dit stuk land al is afgescheiden van de gemeenschappelijke Heerendonkse gronden ergens in de 13e eeuw. De totale oppervlakte van de hele betalingspost is ongeveer 7 hectare.
Margaretha relicta et duo liberis Johannis fil Henrici fil Theodorici de
Rode ex Loect Hoghelant pecie prati in Holebroeck
et Berendonc quondam relicte et 8 liberi Henrici predicti
IJdem ex pecie terre in Gerwen ex Hogelant et Hoefken
et ex hereditate in Winrixvlaessche quondam Henrici predicti
Cijnsvermelding 1498
Na 1600 verwijnt de naam Windervlaes als aanduiding uit de betalingspost. Maar de post zelf blijft wel nog bestaan tot halverwege de 19e eeuw waarna dit type grondcijns werd afgeschaft. Vanaf 1600 is het wel zo dat niet meer 1 familie eigenaar is van de gronden maar dat de gronden steeds meer worden versnipperd qua eigendom door vererving en verkoop. De oorspronkelijk cijnspost uit de 13 eeuw wordt zo in de loop van de eeuw uitgesmeerd over vele eigenaren die gezamelijk de kosten moesten betalen.
18e eeuw
Het Verpondingsboek uit 1769 geeft nog wel een ander mooi inzicht in wie de eigenaren waren van grond in dit gebied. De Windervlaes komen we dan enkele keren tegen inclusief de oppervlakte in oude meetmaten. Gezien de oppervlakten zijn dit kleine percelen.
Willem van den Hielakker en de erfgenamen van Corstiaan Wouters uit de Nieuwe Dijk
Land genaamd Windervlaas – 2 lopens en 25 roeden
De weduwe Peter Joosten Verhoeven uit Stad van Gerwen
Drieske aan de Windervlaas – 25 roede
Aart Jan Aarts uit Stad van Gerwen
Land genaamd Wiendervlaas – 1 lopens
Aart Janse uit de Nieuwe Dijk
Land in den akker genaamd Wiendervlaas – 2 lopens en 25 roede
Huidige situatie
Rond 1900 wordt er een boerderij of schuur gebouwd op het perceel van de Windervlaes. In de 2e helft van de 20e eeuw wordt er een woning op gebouwd met bijbehorende stallen. Ook wordt er een vijver aangelegd zodat de link met de oude veldnaam compleet is.
Helaas is niet meer te achterhalen of het toeval was dat de toenmalige eigenaar hier precies een vijver heeft geplaatst. In ieder geval geeft het een mooi eerbetoon aan de oude veldnaam.
—-
Frank Raaijmakers
Bronnen:
Van den Aabeemd tot de Zwijnsput – Henk Beijers
Verpondingen en bede 1769 Gerwen
Cijnsboek Heer van Helmond invnr. 283, 284, 285, 286, 287, 288II, 321, 322 en 323
Met dank aan:
Ludo Boeije
Geef een reactie